Gaslighting nedir? Gerçekliğinden şüphe ettirilmek

"Öyle bir şey söylemedim, sen uyduruyorsun." "Çok hassassın, her şeyi abartıyorsun." Bu cümleler bir kez söylendiğinde sıradan bir anlaşmazlık olabilir. Ama sürekli tekrarlanıyor ve sonunda kendi hafızandan şüphe etmeye başlıyorsan, bu durum gaslighting olarak adlandırılabilir.

Kavram nereden geliyor?

Adını 1938 tarihli Gas Light adlı oyundan ve 1944 tarihli filminden alır. Filmde bir koca, karısını delirdiğine inandırmak için evdeki gaz lambalarının ışığını kısar, karısı fark ettiğinde ise "hayal görüyorsun" der.

Bir tanı değil, bir ilişki örüntüsü

Gaslighting, DSM gibi tanı kitaplarında yer alan bir klinik terim değildir. Sosyolog Paige Sweet, gaslighting'i bireysel bir "psikolojik oyun"dan çok, güç eşitsizliğine dayanan bir ilişki örüntüsü olarak inceler. Bu nedenle bir kişiyi "gaslighter" diye etiketlemek yerine, ilişkideki davranışlara bakmak daha doğrudur.

Sık görülen işaretler

• Yaşadığın bir olayın tamamen inkâr edilmesi, hatta kanıt olsa bile.
• Duygularının sürekli küçümsenmesi: "Bu kadar tepkiyi hak etmiyor."
• Konunun hep senin kusuruna çevrilmesi.
• Seni destekleyen insanlardan uzaklaştırılmak: "Onlar seni anlamaz."
• Zamanla kendi kararlarına güvenmeyi bırakmak, sürekli onay aramak.

Dikkat: her anlaşmazlık gaslighting değildir

İnsanlar olayları farklı hatırlayabilir; bu çok normaldir. Bellek yeniden kurulur ve hatalar içerebilir. Gaslighting'i ayıran, tek taraflı, sürekli ve kontrol amaçlı olmasıdır. Kavramı her tartışmada kullanmak, gerçek mağduriyetleri görünmez hâle getirebilir.

Ne yapılabilir?

• Not al: Olayları tarih ve ayrıntıyla yazmak, kendi algına güvenini korumaya yardım eder.
• Güvendiğin biriyle konuş: Dışarıdan bir bakış, neyin normal olmadığını görmeni kolaylaştırır.
• Profesyonel destek al: Özellikle ilişki seni sürekli değersiz hissettiriyorsa bir psikolog ya da danışmanla konuşmak önemli.

Fiziksel ya da başka bir şiddet varsa, Türkiye'de ALO 183 (Sosyal Destek Hattı) ve acil durumlarda 112 aranabilir.

Psikodak'ta bu konu

İlişkilerdeki güç dinamikleri, sosyal etki ve bellek Psikodak'ın "Sosyal Psikoloji" ve "Bellek" ünitelerinde sesli derslerle anlatılıyor.

Kaynaklar

• Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875.
• Stern, R. (2007). The gaslight effect. Morgan Road Books.
• Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind. Learning & Memory, 12(4), 361–366.