Pavlov'un köpekleri: Klasik koşullanma günlük hayatımızda nerede?

Bir şarkı çalıyor ve birden yıllar önceki bir yaz aklına geliyor. Hastanede bir koku alıyorsun ve içini bir huzursuzluk kaplıyor. Bunların arkasında psikolojinin en eski ve en sağlam bulgularından biri olabilir: klasik koşullanma.

Pavlov ne buldu?

Rus fizyolog İvan Pavlov aslında sindirimi inceliyordu. Köpeklerin yalnızca yemeği görünce değil, yemeği getiren görevlinin ayak seslerini duyunca da salya akıttığını fark etti. Bunun üzerine sistemli bir deney kurdu: yemekten hemen önce bir ses (metronom gibi) duyurdu. Birkaç eşleştirmeden sonra köpekler yalnızca sesi duyunca salya akıtmaya başladı.

Temel kavramlar

• Koşulsuz uyaran: Doğal olarak tepki doğuran şey (yemek).
• Koşulsuz tepki: Öğrenilmemiş tepki (salya).
• Nötr uyaran → koşullu uyaran: Başta tepki doğurmayan, eşleştirme sonucu tepki doğurmaya başlayan şey (ses).
• Koşullu tepki: Öğrenilmiş tepki (sese salya).
• Sönme: Ses artık yemekle birlikte gelmezse tepki zamanla azalır.

Günlük hayattan örnekler

• Reklamlar: Bir ürün sürekli mutlu insanlar ve neşeli müzikle gösterilir. Amaç, ürüne o hoş duyguyu bağlamaktır.
• Tat tiksintisi: Bir yemeği yedikten sonra hastalandıysan, o yemek bir daha iştahını kaçırabilir. Bu tür öğrenme tek bir deneyimle bile oluşabilir.
• Korkular: Bazı korkular, nötr bir şeyin korkutucu bir deneyimle eşleşmesiyle öğrenilebilir.

Tedavideki yeri

Korkuların bir kısmı öğrenilebiliyorsa, öğrenilenler değiştirilebilir de. Kaygı bozukluklarının tedavisinde kullanılan maruz bırakma yöntemleri, korkulan uyaranla güvenli bir şekilde tekrar tekrar karşılaşmanın korku tepkisini azaltabileceği fikrine dayanır.

Etik bir not

John Watson ve Rosalie Rayner'ın 1920'de bir bebekte ("Küçük Albert") korku koşullaması yaptığı çalışma bugün etik açıdan kabul edilemez kabul edilir. Araştırma etiğinin neden bu kadar önemli olduğunu gösteren tarihî bir örnektir.

Psikodak'ta bu konu

Klasik ve edimsel koşullanma Psikodak'ın "Öğrenme" ünitesinde örneklerle anlatılıyor; maruz bırakma tedavisi "Terapi ve Müdahale" ünitesinde.

Kaynaklar

• Pavlov, I. P. (1927). Conditioned reflexes (G. V. Anrep, Trans.). Oxford University Press.
• Watson, J. B., & Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Journal of Experimental Psychology, 3(1), 1–14.
• Bouton, M. E. (2007). Learning and behavior: A contemporary synthesis. Sinauer.