Plasebo etkisi: İnanmak gerçekten iyileştirir mi?

Baş ağrısı için bir ilaç aldın ve birkaç dakika içinde rahatladın. Oysa ilacın etki etmesi için genellikle daha uzun süre gerekir. O ilk rahatlamanın bir kısmı, ilacı almış olmanın kendisinden gelmiş olabilir. Buna plasebo etkisi diyoruz.

Plasebo nedir?

Plasebo, etkin madde içermeyen bir tedavidir: şeker hapı, tuzlu su enjeksiyonu ya da sahte bir işlem. Plasebo etkisi ise bu etkisiz tedaviden sonra görülen gerçek iyileşmelerdir.

Nasıl çalışır?

Plasebo etkisi "hayal gücü" değildir; beyinde ölçülebilir değişiklikler yaratabilir. İki temel mekanizma öne çıkar:

• Beklenti: İyileşeceğine inanmak, beynin ağrıyı işleme biçimini değiştirebilir. Örneğin plasebo ile ağrının azalmasında beynin kendi ağrı kesici sistemlerinin (endojen opioidler) rol oynadığı gösterilmiştir.
• Koşullanma: Daha önce bir ilacın işe yaradığını deneyimlemiş olmak, benzer bir hapın da tepki doğurmasını sağlayabilir.

Sınırları

Plasebo her şeyi iyileştirmez. Etkisi en çok ağrı, bulantı ve yorgunluk gibi öznel belirtilerde görülür. Bir tümörü küçültmez ya da bir enfeksiyonu tedavi etmez. Bu yüzden etkili bir tedavinin yerine kullanılması tehlikelidir.

Nosebo: madalyonun öbür yüzü

Olumsuz beklentiler de gerçek belirtilere yol açabilir. Bir ilacın yan etkilerini okuyan kişilerin, plasebo alsalar bile o yan etkileri yaşayabildiği bilinir. Buna nosebo etkisi denir.

Açık etiketli plasebo

Ted Kaptchuk ve arkadaşlarının 2010'daki çalışmasında, katılımcılara aldıkları hapın plasebo olduğu açıkça söylendi. Buna rağmen huzursuz bağırsak sendromu belirtilerinde iyileşme görüldü. Bu bulgu, ritüelin ve bakım ilişkisinin de etkinin bir parçası olabileceğini düşündürüyor.

Tıp araştırmalarındaki önemi

Yeni bir ilacın gerçekten işe yarayıp yaramadığını anlamak için plasebo kontrollü çalışmalar yapılır. İlaç, plasebodan daha fazla iyileşme sağlıyorsa etkili kabul edilir.

Psikodak'ta bu konu

Plasebo ve nosebo etkisi Psikodak'ın "Plasebo ve Nocebo Etkisi" ünitesinde, araştırma tasarımıyla birlikte "Araştırma Yöntemleri" ünitesinde anlatılıyor.

Kaynaklar

• Benedetti, F. (2014). Placebo effects (2nd ed.). Oxford University Press.
• Kaptchuk, T. J., Friedlander, E., Kelley, J. M., Sanchez, M. N., Kokkotou, E., Singer, J. P., ... Lembo, A. J. (2010). Placebos without deception. PLoS ONE, 5(12), e15591.
• Colloca, L., & Barsky, A. J. (2020). Placebo and nocebo effects. New England Journal of Medicine, 382(6), 554–561.