Tükenmişlik (burnout): Sadece yorgunluk değil

"Çok yoruldum" demekle "tükendim" demek aynı şey mi? Tükenmişlik (burnout) son yıllarda çok konuşulan bir kavram ama sık sık genel yorgunlukla karıştırılıyor.

Resmî tanım

Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11'de tükenmişliği bir hastalık olarak değil, iş ortamıyla ilgili bir olgu olarak tanımlar: başarıyla yönetilemeyen kronik iş stresinin sonucu. Tanım üç belirti üzerine kuruludur:

1. Enerji tükenmesi ya da bitkinlik
2. İşe karşı artan zihinsel mesafe, işe dair olumsuz ya da alaycı duygular
3. Mesleki verimliliğin azalması

Bu tanım, psikolog Christina Maslach'ın onlarca yıllık araştırmasına dayanır.

Yorgunluktan farkı

Yorgunluk iyi bir uyku ya da tatilden sonra genellikle geçer. Tükenmişlikte ise kişi dinlendikten sonra bile işe döndüğünde aynı boşluğu ve isteksizliği yaşayabilir. En ayırt edici yanı ikinci belirtidir: bir zamanlar önemsenen işe karşı duygusal uzaklaşma.

Neden olur?

Maslach ve Leiter, tükenmişliği kişi ile iş arasındaki uyumsuzluk olarak açıklar ve altı alana dikkat çeker:

• İş yükü: Sürekli kapasitenin üstünde çalışmak.
• Kontrol: İşin nasıl yapılacağı üzerinde söz hakkı olmaması.
• Ödül: Emeğin karşılığının (maddi ya da manevi) görülmemesi.
• Topluluk: Destekleyici ilişkilerin olmaması.
• Adalet: Kararların adaletsiz algılanması.
• Değerler: Kişinin değerleriyle işin gerektirdikleri arasında çatışma.

Bu yüzden tükenmişlik sadece "kişisel dayanıklılık" meselesi değildir; çözümün bir kısmı da örgütün elindedir.

Neler yardımcı olabilir?

• Sınır koymak: Mesai dışı bildirimleri kapatmak, molaları gerçekten mola yapmak.
• Kontrol alanını büyütmek: Küçük de olsa işin bir kısmını kendi yöntemlerinle yapmak.
• Toparlanma etkinlikleri: İşle ilgisi olmayan, zihni tamamen başka yere taşıyan uğraşlar.
• Konuşmak: Yöneticiyle iş yükünü, iş arkadaşlarıyla deneyimi paylaşmak.

Belirtiler uzun süredir devam ediyorsa ve uyku, iştah ya da ruh hâlinde belirgin değişiklikler varsa, depresyon gibi başka durumları ayırt etmek için bir uzmana başvurmak önemlidir.

Psikodak'ta bu konu

İş stresi ve tükenmişlik Psikodak'ın "Endüstri ve Örgüt Psikolojisi" ile "Sağlık Psikolojisi" ünitelerinde anlatılıyor. Yoğun çalışanlar için tasarlandı: ders yolda, ekran kapalıyken dinlenebiliyor.

Kaynaklar

• World Health Organization. (2019). Burn-out an "occupational phenomenon": International Classification of Diseases. WHO.
• Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111.
• Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual Review of Psychology, 52, 397–422.